زمانی ستاندارد

چەندین ساڵە ڕوبەڕوی ئەم درۆشمە دەبینەوە کە (زوانی یەکگرتو، ڕێنوسی یەکگرتو)، زوانی ستاندارد (Standard Linguistic) و پڕۆسەی ستانداردکردن (Standardization Process) پاساویش ئەمەیە کە ڕێنوسی یەکگرتو دەتوانێت لێکمان کۆ بکاتەوە! ڕێنوسی یەکگرتو فڵان و فڵانە... ڕێک وەکو تەواوی درۆشم و بانگەوازیەکانی پڕ لە زرق و برقی تەواوی دەستهەڵاتداران و داگیرکەرانی هزری نازیستی و شۆنیزتی کە "خۆیان و زوانیان" پیرۆزترین و سەرترین و جێنی سەرتر دەناساند، ئەم سیاسەتەش لەلایان تەنیا زوانیک کە بەپێی ژینگەناسی زوان (Linguistic Ecology) و سیاسەتی زوانی (Langugae policy) کە زوانی کوردیک، تەنیا بە یەک ناوچەی جیۆپۆلیتیکی زوانی گرێ دەدەنەوە و زۆرینەی زۆری بڕیارەکانی "زوانی ستاندارد" لەلایان کەسانی ئەم ژینگەیەی زوانی دەرکەوتوە و دەردەکەوێت کە زۆرترین هەڵکەوتنی کەسایەتی سیاسی تێدا بوە تاکو "زمانناس" و "شارەزای زانستی زوان".

دەبینین وەکو مێتۆد و پاڕادایمی هزری "دەوڵەتنەتەوە" درۆشمی مەترسیداری (زوانی یەکگرتو، جلی یەکگرتو، سرودی یەکگرتو، خاکی یەکگرتو) بەکار دەبات و هەڵگری ئاڵای "هزری" ئەم ڕوانگەیە. لەگەڵ دەرکەوتنی سیاسەتی فاشیلی فاشێزمی ناسۆنالیزتی (دەوڵەتنەتەوە) ئەمە، ئێمە لەگەڵ بزاڤ و سەرهەڵدانی (ناسۆنالیزمی کوردی) و (زوانی ستاندارد) ڕێک لە ناوچەیەکی جیۆپۆلیتیکی (سلێمانی و موکریان) بەهەمان مێتۆد و هزری (دەوڵەتنەتەوە) کە زۆرترین کاریزماسیاسیەکانی تێدا هەڵکەوتوە، دەبینەوە و ئەمە لەگەڵ دیاردەی ئیمێریالیزمی زوانی (Linguistic imperialism) لەنێو کوردیش بەهەمان مێتۆد و پاڕادایمی هزری (دەوڵەتنەتەوە)وە دەردەکەوێت و زوانەکانی دیکەی "دارەزوانی" کوردیک، لەگەڵ سیستمی زاڵ و بەهێزی تواندنەوەی زوانی (Assimilation Linguistic) و تەنانەت تواندنەوەی کەلتوری (Assimilation culturelle) وەبەر هێرش و پەلاماری "توخم و زوان و کەلتوری" پیرۆز و سەرتر کە (سلێمانی و موکریانین) دەچەسوێنەوە و ئەم "ئەلفبێ" و "وشانەی" کە مکانیزمی ستانداردسازی زوان دیاریکردوە، دەبێت بەکار بهێندرێت و دەست لە بیرکردنەوە و داتاسازی مێشک بە زوانی "شیری و ژینگەیی "خۆی کە نۆرۆنسازی و داتاسازی مێشک و بیرکردنەوەی بە زوانی شیری و ژینگەیی خۆی هەڵبگرێت و بە هزر و سیستم و دەستورێکی ناسەرەکی، بیر بکاتەوە کە لێرە ڕوبەڕوی "فەوتاندنی بیرکردنەوە و مردنی فەلسەفە" دەبینەوە، چون ئەم کەسەی کە دێتە نێو گۆڕەپانی "زوانی ستاندارد" دەبێت تێکەڵ بە کۆمەڵێک دەستوری دیاریکراوی لەلایان "سیستمی زاڵ" بێتەوە و نەتوانێت بەپێ داتاسازی زوانی سەرەکی و ژنگەیی خۆی بیر بکاتەوە.

دیارە یەکێک لە کەسە سەرەکیەکانی سەرهەڵدان و دەرخستنی درۆشمی (زوانی ستاندارد) بەڕێز (جەماڵ نەبەز) بوە و دواتر کۆمەڵێک کەس باسیان لەسەر ئەم بابەتە کردوە، تەنانەت چەندین کەس بە پێشگر (زمانناسی گەورە، بێوێنە، مەزن) ئەم باسەیان زەقتر کردوە، بەڵام ئەم مەزن و گەورانە کێن؟ هەمان جێنی سەرتر و پیرۆزترن، بەدەگمەن هەڵکەوتوە کە زمانناسێکی شارەزا و پسپۆر بە هەمان ڕوانگە و ئەندێشەی نازانستی و نالۆجیکی ئەوان بە ناو (زوانی ستاندارد) بابەتی نوسیبێت و باسی لەسەر کردبێت یا لە ناوچەیەکی بەدور لەم ناوچە جیۆپۆلەتیکەوە بێت. هەستیاریڕوانین و باسکردنی ئەم بابەتە لەلایان (شاعیران و گۆرانیبێژان و هونەرمەندان) بوە. کەمتر زمانناسێک خۆی لە ئەم بەشە داوە، چون زمانناس دەزانێت کە بەبێ بابەتی زانستی و لۆجیکی نابێت هیچ قسەیەک لەسەر گرنگترین بەشی فەلسەفەی زانستی و هەستی کە "زوانە" بدرێت و بکردرێت، ئەمیش بابەتێک کە بناغەکەی لەلایان سیستمێکی نازانستی و نازمانناسی، سیستماتیک خەریکی تواندنەوەی هزر و لێگرتنی "ئەندێشە و هزر"ە.

سازکردن و بناغەداڕێشتن بۆ سیستمیکی ئۆبسکیورانتیزم (Obscurantism) کە نایهەوێت گەلێک زانا و زانستمەند بێت، چون زوان تەزویەکی نەبڕاوەی 'مێشک" و "دیاردە"یە، مرۆڤ بیر دەکاتەوە و وشەسازی دەکات و بەرهەم ساز دەکات و دەداتێ دەرەوە و لەم کاتیشەوە "دەخوێنێتەوە" و لە هەمو سەردەمەکانی دەستهەڵاتداری دیکتاتۆرەکانەوە گەلیان کۆیلە و نەخوێندەوار کردوە و نەیانهێشتوە گەل زانا بێت و بزانێت، ئەگەر گەلێک و زوانێک بە داتاسازی و پێکهێنەری مێشکی و زوانی ژینگەیی خۆی "بیر" بکاتەوە و "بدرکێنێت" ئەمە سیستمی داگیرکاری مێشکی کۆیلەکان، بەرەنگاری دەبێتەوە و ناهێڵێت بیر بکاتەوە و بنوسێت چون بە دەستور و قانونی دیاریکراوی زوانی لەلایان ئەوانەوە ڕوبەڕو دەبێتەوە. زوان بەوێنەی دیاردەیەکی تەواو سروشتی و خۆزا لە بازنە هەستی و ئۆنتۆلۆجیەوە (Ontology) تێکەڵ بە داتاسازی مێشکی "سازێنەر" و "پێکهێنەر" و "دانەدەر"ی بیرکەرەوەیە. ئەگەر ئەم مکانیزمە تیکەڵ بە "قانون" و "ڕێسا" بێت لە بنەمای سروشتی و ئۆنتۆلۆجی خۆیەوە، لا دەدات و دەبەسترێتەوە و قەتیس دەبێت. مرۆڤ ناتوانیت بیر بکاتەوە و باس بکات. زوان ئەگەر تێکەڵ بە قانون بو، دەمرێت. لە مێژوە لەگەڵ زۆرێک لەم زوانانەی کە فەوتاون و مردون، ڕوبەڕو دەبینەوە کە بەر لەمەی قانون و ڕێسایان بۆ دابتاشن، ئەمە خۆزا و سروشتی بیرکردنەوەیان، لێستاندون و بونەتە زوانێکی مردو و فەوتاون. ئەمەی کە تاکو هێستاش زوانی کوردیک، خۆڕاگر و بەردەوام بوە، هی ئەمە بوە کە قانون و ڕێسای "زوانی" نەبوە، ڕێک ئەمەی کە زوانی ستاندارد دەیکات، مردنی (سیمەنتیک، پڕاگمەتیک، لێکسیم، سینتەکەس، سەگمێنت) چون قانون و ڕێسای زوانی ستاندارد دەڵێت و هێڕش دەکاتە سەر سازێنەران و پێکهێنەرانی داتای مێشکی زوانی (کەڵهوڕ، لەک، هەورام، کورمانج) و بەگشتی بازنەکانی "باکور" و "باشور" و زۆرێک لە بەشەکانی بازنەی ناوەندیش بە تەواوی زوانەکانی ژینگەییان. کە وشەکەی ئەم زوانانە نەنوسراو و نەماوە، وردەوردە دەمرن و لەنێو دەچن. چون یەکێک لە ڕێساکانی "ڕێنوس" مانەوەی نوسراوەی زوانەکانە بۆ داهاتو و توێژینەوەکانی داهاتویە و ڕێنوس وەکو نوسراوەی ماوە و مێژویی ڕاگری نهێنیەکانی ئەمڕۆ بۆ سبەینێن هەر وەک چۆن لە کۆنەوە بۆ ئێستامان بەکار دێن. "ڕێنوسی ستاندارد" لەڕوی بنەمای دەرونناسی زوانی (Psycholinguistics) و خەسارناسی زوانی (sychopatology Linguistic) و کۆمەڵناسی زوانیەوە (sociolinguistics) مەترسی هەمان لەنێوچوون و فەوتانی زوانی لە هاست زوانی ژینگەییە کە پێکهێنەرەکانی ئەم دارەزوانیە دەبێت بەپێی بڕیاری زوانی سەرو و بڕیادەر و باڵادەست ڕەچاویان بگرن و بۆیان نیە بەپێی داتاسازی مێشکی و زوانی خۆیان بنوسن و ڕا دەرببڕن.

_ بەڵام منیش وەکو زۆرێک لە زمانناسان و غەمخۆرانی زوانی کوردیک لە هاست بازنەی "پەروەردەیی" و "دیوانی" و "ئەدەبی" گرنگی بە هەبونی زوانێکی ستاندارد لە پرۆسەی ستانداردسازی زوان دەدەم، ئەم کۆمەڵە ڕێسا ئەبستراکت کە شێوەیەکی زۆرتر یا کەمتر لە شێوەی ڕاستەقینەی بەکارهێنانی پڕاگمەتیکی و مەیدانی زوان لە بازنەی ژینگەیی هەیە بۆ سیستمێکی پەروەردەیی سادە و سانا و ڕێنوسێکی سادە و سانا، چون هەم بنەمای "ڕێنوس" و هەم بنەمای "پەروەردە" (سادەکاریە) و زوانی ستاندارد ئەم ئەرک و خزمەتە دەکات. بێگومان بۆ زوانێکی فرەزوانی (polyglottism) وەکو کوردیک لە هاست بازنەی زمانناسی ژینگەیی (Ecolinguistics) و زمانناسی جوگرافیایی (geolinguistics) و زمانناسی مەیدانی (secular linguistics) و زمانناسی کۆمەڵایەتی (Sociolinguistics) و زانستی زوان (Linguistics) و گرنگتر دەنگناسی (Phonology) بۆ ئەم بەشە دەبێت کار بکردرێت. بازنەکانی زانستی بۆ ئەم بابەتە لە هاست زمانناسی کۆمەڵایەتی و بازنەی پلانسازی زوانی (Language planning) بریتین لە:

زوانی نەتەوەیی (Standard language)

زوانی ڕەسمی (National language)

زوانی شیری (official language)

زوانی نێوانجی (Lingua franca)

زوانی مردو(Dead language)

کە هەمو زوانەکانی دارەزوانی کوردیک لە بازبەی فرەزوانی خۆی دەبێت بێنە گۆڕەپانی (ستانداردسازی) زوانیەوە کە بۆ ئەم مەبەستانە دەردەکەون:

١: ڕێکخستن و دانانی زوان لەڕوی ڕێنوس و ئەلفبێوە.

٢: سادەکاری و ئاسانکاری نوسین و پڕاکتیک بەپێی زاستی زوان.

٣: بەکارهێنانی سیستمی فۆنۆلۆجی و فۆنەتیکی زوانەژینگەیەکانی زوانی ستانداردکراو.

٤: کۆکردنەوە و دامەزراندنی لێکسیکۆنێکی پاراوی یەکگرتو لە گشت زوانەکان و دیاریکردنی یەک یا دو وشە بۆ هەر واتایەکی ئەم دارەزوانی بەستانداردکراوە.

٥: داهێنانی و ڕۆنانی وشە و زاراوەی نوێ لە بەشی تێرمۆلۆجی بە کەڵکوەرگرتن لە بازنەی مۆرفۆلۆجی زوانەژینگەیەکانی ئەم دارەزوانی بەستانداردکراوە.

٦: پەرەپێدان و بڵاوکردنەوەی زوان لە دەرەوەی ژینگەی گشتی ئەم زوانە و براوردی زانستی زمانناسی لەگەڵ زوانانی زانستی و زیندوی جیگانی.

٧: بەکارهێنانی تەکنۆلۆجیا و خزاندنی ئەم زوانە لە بەشی تەکنۆلۆجیای جیهانی و پەرەپێدانی لەنێو ئەنتەرنێت.

٨: لابردن و ڕێگە پێنەدانی هەستیاری و ڕاگرتنی زوان لە بازنەی پەتیسازی ڕەمەکی.

٩: دامەزراندنی دەزگەی چاپ و بڵاوکەرەوەی بێلایەن و زانستی.

١٠: چاپ و بڵاوکردنەوەی گۆڤار و کتێب بەپێی زانستی ستانداردسازی.

سابیر ژاکاو